Restauratie nonnenkapel Gemert monnikenwerk

GEMERT – De restauratie van de kapel in klooster Nazareth is monnikenwerk. Meesterstukadoor Bjorn Fleuren is van die ‘monniken’. Millimeter voor millimeter geeft hij Gemertse rijksmonument zijn innerlijke glans terug. “De kunst is om het er niet nieuw, maar als vanouds te laten uitzien.”

Door Marcel Bosmans

Restauratie Atelier Bjorn Fleuren is door restauratieaannemer Joris van der Zanden bij het project betrokken geraakt. “Bij een verbouwing thuis verwijder je alle oude pleisterlagen en breng je een nieuwe aan. Een restauratie is als een lappenpop herstellen. Wat los zit haal je er af. Dat repareer of vernieuw je en vervolgens naai je het er weer aan vast.”

De kapel verkeerde in slechte staat. “De eerste keren was het schrikken bij binnenkomst”, blikt Fleuren terug. “Metsel- en pleisterwerk was naar beneden gekomen, een deel van de omlijsting lag in stukken en er was veel vocht- en waterschade.”

Vernielingen

Het gewezen Godshuis stond na het vertrek van de zusters en de tijdelijke bestemming als raadszaal, jarenlang leeg. Recenter richtten jeugdige vandalen veel vernielingen aan. Zij gebruikten de kapel als illegale hang- en overnachtingsplek. Vrijwilligers van Stichting Nazareth (de huidige eigenaar, red.) troffen bij een eerste inspectie van de kapel en onderliggende refter een rotzooi aan. De vloer was bezaaid met kapotte bierflesjes, lege drugszakjes en gebruikte condooms. Van het orgel waren pijpen kromgebogen of verwijderd.

Waterschade

Voor Fleuren en zijn collega Alwin van Roosmalen was vooral de vocht- en waterschade een uitdaging: “De muren zijn dik en bestaan uit meerdere baksteenlagen. Daarom moeten ze zorgvuldig schoongemaakt, gepoetst en geneutraliseerd worden. Daar gaat veel inzitten. Om zoveel mogelijk van het bestaande te kunnen behouden heb ik bij aangetaste pleisterwerk injecties toegepast en met zoutpasta’s gewerkt. Vervolgens heb ik het met pure gips en kalk zo hersteld dat je niets meer kunt zien van de water- en vochtschade. De roestbruine vlekken op de muren zijn compleet verdwenen.”

Schilderingen

Bij het onderzoek naar de pleisterlaag stuitte de meesterstukadoor op schilderingen die onder de witte toplaag verborgen zaten. “Ik kwam zoveel verschillende kleuren tegen dat ik de hulp van Sien Hendriks heb ingeroepen. Zij is restaurateur en deskundig op het gebied van muurschilderingen. Sien heeft met chirurgische precisie delen vrijgemaakt en geanalyseerd.”


   Foto: De beschilderde kapel in vervlogen tijden.

Uit archiefstukken die Fleuren en Hendriks op hebben gedoken blijkt dat de in 1858 opgeleverde kapel minstens drie keer beschilderd is: in 1870, 1928 en 1949. “Van alle drie de periodes zijn sporen teruggevonden die in latere jaren zijn verdwenen onder nieuwe verf- en pleisterlagen.

Vredesduif

Blikvanger is een metershoog tafereel achter het altaar, dat vier jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog op de wand werd aangebracht. Het bovenste deel bestaat uit een voorstelling van een vredesduif die onder een regenboog met zonnestralen vliegt. Het onderste uit een gedrapeerd gordijn waarin de letters JHS. Dat is een afkorting van het Latijnse ‘Jesus Hominum Salvator, wat ‘Jezus, redder van de mensen’ betekent.”


                                                                      Foto: De schildering achter het altaar.

Fleuren adviseert om de drie teruggevonden fragmenten achter een glasplaat te zetten, zodat ze als herinnering van het Rijke Roomsche leven zichtbaar blijven.

Rijstwater 

De Bossche stucwerkspecialist gaat ver in zijn streven naar het best mogelijke resultaat. Zo heeft hij met een Duitse leverancier een biologische verfoplosser ontwikkeld om het risico op aantasting te beperken, werkt hij met een zachte Franse kalk, om te voorkomen dat oudere lagen gaan scheuren en bewaart hij na het koken van rijst het water omdat dat ideaal is om lijm mee te verdunnen zonder dat de plakkracht verloren gaat.

Foto en film 

Ook legt hij alles op film en foto vast. “De buitenschil van de kapel moest eerst waterdicht worden gemaakt, voordat het zin had om binnen te beginnen. Daarom heb ik met mijn drone luchtopnamen gemaakt om de schade aan het dak en de muren vast te leggen. De aannemer had daardoor snel een goed beeld van wat aangepakt moest worden. Daardoor kon er meer gered worden.”

                                                                         Foto: Voor, tijdens en na restauratie

Huis ten Bosch

Grondig te werk kunnen gaan is voor hem een vereiste. “Als ik het niet kan doen, zoals ik wil, dan doe ik het niet.” Een eervolle opdracht om te helpen bij de restauratie van Huis ten Bosch –het paleis waar de koning en zijn familie wonen- legde hij naast zich neer, omdat hij nauwelijks kans kreeg om vooronderzoek te doen. Als de klant alleen de regels bepaalt dan speel ik niet mee. Als er onvoldoende vertrouwen is in mijn kennis en kunde dan zet ik mijn reputatie niet op het spel. Ik moet er een goed gevoel bij hebben.”

Zijn drang naar perfectie werpt in Gemert zijn vruchten af. Zowel de toezichthouder van Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed als de opdrachtgever zijn enthousiast over de aanpak en resultaten.

Kapel

De totale restauratie en herinrichting van het Rijksmonument is naar verwachting in 2021 afgerond. Nu de buitenkant en het stuc- en pleisterwerk grotendeels klaar zijn, is het de beurt aan restauratieschilder Sander Snoeks om zijn kunde te tonen. Daarna worden de steigers afgebroken en de vloer en het leidingwerk vernieuwd. Bij de verdere afwerking en inrichting zijn meer dan twintig vrijwilligers van de Stichting Nazareth betrokken.

De kapel, die zich op de eerste verdieping bevindt, wordt een ontmoetingsruimte voor ouderen die ook voor kleinschalige culturele evenementen kan worden gebruikt. De refter op de begane grond gaat plek bieden aan zorg,-, ouderen- en gehandicaptenorganisaties. Stichting Nazereth treedt daarbij op als verhuurder.

Op Instagram heeft Bjorn Fleuren meer beelden van de restauratiewerkzaamheden in Gemert geplaatst.

Hoofdfoto: Meesterstukadoor Bjorn Fleuren aan het werk in de kapel.

Foto's:


0000