Vermist: het Graduale van Gemert

GEMERT – Holland Baroque, een eigenzinnig barokorkest dat vanuit traditie én vernieuwing haar muziekinstrumenten bespeelt, zoekt samen met muziekwetenschappers en amateuronderzoekers al jaren naar het Graduale van Gemert.

Door Simon van Wetten

Het Graduale van Gemert is een boek met gregoriaanse gezangen van het kerkelijk jaar. Er staan per dag de kerkelijke liederen in die júíst bij die dag horen. Hans Pennings, werkzaam op het gemeentearchief Gemert-Bakel én lid van een gregoriaans koor in Oss, legt uit: “Een Graduale Romanum is een zangboek waarin de gregoriaanse gezangen staan. Het bevat alle veranderlijke en vaste misgezangen voor de verschillende tijden en feesten van het liturgische jaar.”

Er zijn heel veel van dergelijke zangboeken, maar die van Gemert, “een hoogst interessant exemplaar”, is dus kwijt. Het is er wel degelijk geweest. In de prachtige uitgave van heemkundekring ‘De Kommanderij Gemert’, eveneens getiteld ‘De Commanderij Gemert’ – inderdaad, met een ‘C’ – en al in 1990 uitgebracht, wordt een hoofdstuk gewijd aan de uitstraling van de commanderij Gemert en de unieke positie die dit vrijstaatje destijds in de Nederlanden had. Daarin gaat het onder andere ook over een bijzondere tak van nijverheid waar Gemert om bekend stond: de orgelbouw. En ziet, juist op die dubbele pagina, waar Mathijs Verhofstadt, Jan van Dijck, Gerard Verperssen en Theodorus Mons als bekende orgelbouwers worden aangehaald, staat als illustratie… Graduale van Gemert! In het bijschrift staat vermeld: “Toegevoegde handgeschreven katernen in een gedrukt gregoriaans zangboek, uitgegeven in de zeventiende eeuw. In de achttiende eeuw in het bezit van de Gemertse familie Roefs.” Later is het Graduale bij de familie Roefs in Deurne terecht gekomen en door hen in 1937 aan de Franciscanen geschonken. In 1990 was het er dus nog. De foto’s van het boek zijn destijds genomen in het klooster van de paters Franciscanen in Weert. Het zangboek was opgenomen in de kloosterbibliotheek als onderdeel van de collectie Bruning, genoemd naar pater Dr. Eliseus Bruning O.F.M. (Geldrop 1892-Nijmegen 1958). Deze Bruning had als franciscaan ook een duidelijke opvatting over het zingen van het gregoriaans. “Het moet volks klinken,” zo luidde zijn oordeel. Inmiddels is het klooster in Weert gesloten en het boek is zoek. Hans Pennings: “Het is er vast nog. Nee, helaas niet in ons archief. De collectie, waarvan het zangboek deel uitmaakte, is overgedragen aan een faculteit van de Universiteit in Tilburg. Mogelijk is het als graduale in de catalogus opgenomen zonder de toevoeging ‘Gemert’ in de omschrijving op te nemen. En ga het dan maar eens zoeken…”

De zoektocht is nieuw leven ingeblazen door het feit dat 2021 is uitgeroepen tot ‘Jaar van het Brabants Kloosterleven’. De officiële opening door Zijne Majesteit de Koning vond op 10 februari plaats in het klooster van Sint Agatha bij Cuijk.
Tineke Steenbrink laat namens Holland Baroque op de website van het gregoriaans platform weten dat het gaat om een tamelijk gehavend exemplaar van het ‘Graduale Romanum in kwarto’ uit het midden van de zeventiende eeuw. De titelpagina ontbreekt. Na het Graduale zijn Cantiones sacrae opgenomen. In totaal telt het boek ongeveer 400 pagina’s. En voor de insiders staat er ook nog bij: “Het boek is uniek omdat de oorspronkelijke gebruiker een aantal gregoriaanse gezangen heeft voorzien van becijferde bas en verhogingen van leidtonen. Vóór de Cantiones sacrae is een katern met meerstemmige gezangen in handschrift opgenomen.”

Het Graduale van Gemert biedt dus unieke informatie. Tenminste, áls het wordt gevonden. De finale vraag is derhalve heel eenvoudig: zoekt u mee?

Bij de foto: de bewuste pagina uit ‘De Commanderij Gemert’.

Foto's:


0